تیم برنرز-لی فناوری زیربنایی همه وبسایتهایی را که میبینید اختراع کرد؛ با این حال، در بیش از ۳۰ سال گذشته نه او و نه سرن (آزمایشگاه پژوهشهای فیزیک اروپا در نزدیکی ژنوِ سوئیس که برنرز-لی در آن کار میکرد) هرگز حتی یک سنت برای استفاده از آن دریافت نکردهاند.
وب تنها سامانه مبتنی بر فرامتن نبود که در آغاز دهه ۱۹۹۰ برای جایگاه نخست رقابت میکرد؛ حتی از نظر مهندسی هم بهترین گزینه نبود. آنچه وب را پیروز کرد، یادداشت دوصفحهای سرن در سال ۱۹۹۳ بود که درست زمانی همهچیز را رایگان واگذار کرد که یک پروتکل رقیب میکوشید برای همان ایده پول بگیرد.
مشکل اصلی سرن در سال ۱۹۸۹، گمکردن رد اطلاعات بود
همهچیز از مشکل حافظه یک فیزیکدان آغاز شد
برنرز-لی در مارس ۱۹۸۹، زمانی که در سرن کار میکرد، ایده فرامتن را در سندی با عنوان «مدیریت اطلاعات: یک پیشنهاد» نوشت. قرار نبود این ایده جهان را دگرگون کند؛ بیشتر راهحلی بود برای سرن، جایی که هزاران نفر، پروژه و دستگاه پیوسته وارد آن میشدند و از آن میرفتند. با رفتن افراد، اطلاعات مدام گم میشد؛ بنابراین پیشنهاد او اسناد پیوندخورده و غیرمتمرکز، یعنی فرامتن، را راهحل این مشکل میدانست. سرپرستش یادداشتی گذاشت که بعدها شهرت زیادی یافت و ایده را «مبهم، اما هیجانانگیز» خواند.
البته یک ایده، حتی پیشنهادی مانند این، محصول نیست. برنرز-لی HTTP، HTML و سامانه URL را از صفر ساخت و سپس نخستین مرورگر/ویرایشگر وب را با نام ورلد واید وب نوشت؛ نامی که بعدها برای جلوگیری از سردرگمی به نکسیوس تغییر یافت. او نخستین وبسرور را نیز ساخت که میزبان وبسایت خود سرن بود و در سال ۱۹۹۱ راه افتاد. این وبسایت، مانند چند یادگار دیگر از اینترنت دهه ۱۹۹۰، هنوز هم برخط است.
سرن در سندی دوصفحهای، حقوق اختراع خودش را واگذار کرد
دو امضا، بدون حتی یک ریال حق امتیاز
والتر هوگلند و هلموت وبر، مدیران وقت سرن، سندی را امضا کردند که میگفت: «سرن از همه حقوق مالکیت فکری این کد، چه در قالب متن منبع و چه در قالب دودویی، صرفنظر میکند و به همه اجازه میدهد آن را استفاده، تکثیر، تغییر و بازتوزیع کنند.»
هوگلند بعدها گفت: «بیشتر مردم موافقاند که انتشار عمومی، بهترین کاری بود که میتوانستیم انجام دهیم و همین کار سرچشمه موفقیت وب جهانگستر شد.»
برنرز-لی نیز با این دیدگاه موافق بود و گفت بدون آن سند، وبی وجود نداشت.
نزدیکترین رقیب وب، همزمان راهی کاملاً برعکس را در پیش گرفت
گوفر برای فناوریاش پول گرفت، اما همان سال دوام نیاورد
گوفر پروتکلی بود که در دانشگاه مینهسوتا توسعه یافت و میتوان گفت در سال ۱۹۹۲ از وب محبوبتر بود. دانشگاه در بهار ۱۹۹۳، بسته به شرکتی که مجوز را میگرفت، هزینههایی از چندصد تا چند هزار دلار برای صدور مجوز تعیین کرد. واکنش منفی خیلی زود شکل گرفت: بسیاری از توسعهدهندگانی که از این هزینهها خشمگین بودند، ماهها وقت خود را صرف افزودن بهبودهای رایگان به گوفر کرده بودند؛ با همان روحیه بازی که سرن در آستانه رسمیکردنش برای وب بود. تیم گوفر در نامهای در مارس ۱۹۹۳ کوشید اوضاع را آرام کند و پذیرفت که «هیاهو، اطلاعات نادرست و شایعات فراوانی در گردش بوده است»؛ اما توسعهدهندگان از پیش ساختن بر پایه وب را آغاز کرده بودند و یکی از سازندگان خود گوفر بعدها گفت این هزینهها آن را «از نظر اجتماعی کشت». ترافیک گوفر ۹۹۷ درصد رشد کرد، اما رشد وب ۳۴۱٬۶۳۴ درصد بود. با رسیدن بهار ۱۹۹۴، ترافیک وب بهطور کامل از ترافیک گوفر پیشی گرفت.
تنها پولی که برنرز-لی از وب گرفته، جایزه بوده است
جوایز دلپذیرند، اما مانند حق امتیاز درآمد پایدار نیستند
برنرز-لی هرگز پروتکلهای وبی را که اختراع کرد ثبت اختراع نکرده و هیچگاه از آنها درآمد حق مجوز نگرفته است. او برای این اختراع، چند جایزه شایستگی دریافت کرده است؛ از جمله جایزه فناوری هزاره در سال ۲۰۰۴ به ارزش ۱٫۲۳ میلیون دلار و جایزه تورینگ انجمن ماشینهای حسابگر در سال ۲۰۱۷ به ارزش ۱ میلیون دلار که گوگل هزینه آن را تأمین کرد. او در همان سالی که جایزه هزاره را گرفت، لقب شوالیه نیز دریافت کرد. برنرز-لی در سال ۲۰۲۱ کد منبع اصلی وب را در قالب یک NFT به قیمت ۵٫۴ میلیون دلار به حراج گذاشت و درآمد آن را به امور خیریه بخشید.
او همچنان آشکارا از این انتخاب دفاع میکند و میگوید: «سخت است تصور کنیم یک شرکت بزرگ فناوری حاضر شود وب جهانگستر را بیهیچ پاداش تجاری، آنگونه که سرن به من اجازه داد، با جهان به اشتراک بگذارد.»
برنرز-لی پس از ابداع وب جهانگستر، شرکت انتفاعی اینراپت را بر پایهٔ پروتکل سالید خود بنیان گذاشت؛ پروتکلی که میکوشد کنترل دادههای شخصی را به خود کاربران بازگرداند. همین انگیزه امروز پشت کوششهای دیگری برای وبی باز و رها از سلطهٔ شرکتها قرار دارد؛ از جمله موتور مرورگر مستقل لیدیبرد که از صفر ساخته شده تا زیر فرمان هیچ شرکت واحدی نباشد.
هیچکس ناچار نیست حدس بزند اگر او به فکر سودجویی افتاده بود چه میشد
همهچیز به همان یادداشت یگانه بازمیگردد که فناوری پشت وب را بیدریغ در اختیار همگان گذاشت. نه هزینهٔ مجوزی در کار بود و نه برای استفاده از آن نیازی به گرفتن اجازه وجود داشت. گوفر نشان داد سودجویی از چنین فناوریای چه سرانجامی میتوانست داشته باشد؛ و راستش، نتیجه خوشایند نبود. برنرز-لی امروز نیز با سالید همان الگو را دنبال میکند. هر بار که از وب استفاده میکنیم، میتوانیم از برنرز-لی و سرن سپاسگزار باشیم که آن را رایگان به ما بخشیدند.
منبع: این مطلب ترجمه و بومیسازی مقالهای از MakeUseOf به قلم Rob LeFebvre است. مشاهده مقاله اصلی