من نرم‌افزارهای متن‌باز را دوست دارم، اما فهرست‌های پیشنهادی معمولاً آن‌قدر دور همان دوازده برنامه همیشگی می‌چرخند که سرانجام نام همه‌شان را از بر می‌شوید. بنابراین این بار عمیق‌تر جست‌وجو کردم؛ میان پروژه‌های کوچک‌تر GitHub، گفت‌وگوهای تخصصی درباره پیشنهاد برنامه‌ها و نرم‌افزارهایی که بیرون از جمع کاربران خود تقریباً نشانی از آن‌ها نیست.
حاصل این جست‌وجو مجموعه‌ای بسیار ناآشناتر بود. بعضی از این برنامه‌ها دردسرهای کوچکی را برطرف می‌کنند که من صرفاً به وجودشان عادت کرده بودم و بعضی دیگر جایگزین‌هایی قابل‌اعتماد برای نرم‌افزارهای تجاری‌اند که شرکت‌هایی بزرگ از آن‌ها پشتیبانی می‌کنند. همه آن‌ها کاملاً تازه یا یکسره کشف‌نشده نیستند، اما هرکدام آن‌قدر گمنام‌اند که با دیدن امکاناتشان از خودم پرسیدم چرا زودتر به آن‌ها برنخورده‌ام.
کاندو
اجرای برنامه‌ها را به حافظه عضلانی می‌سپارد
Kando منویی دایره‌ای و شخصی‌سازی‌پذیر است که هرجا آن را فرا بخوانید پدیدار می‌شود و به شما امکان می‌دهد برنامه‌ها، پرونده‌ها، میان‌برهای صفحه‌کلید، اسکریپت‌ها و دیگر فرمان‌ها را پیرامون نشانگر بچینید. وقتی جای این فرمان‌ها ثابت شود، به‌جای آنکه هر بار منو را با چشم بگردید، می‌توانید تنها با حرکت نشانگر انتخابشان کنید.
باز کردن یک برنامه یا اجرای یک فرمان به‌تدریج به حرکتی آشنا بدل می‌شود؛ حرکتی که رفت‌وآمدهای تکراری به نوار وظیفه، میزکار یا منوی Start را کاهش می‌دهد. منوهای تودرتوی آن نیز اجازه می‌دهند امکانات فراوانی را در یک راه‌انداز جای دهید، بی‌آنکه نتیجه آشفته و شلوغ شود. اگر ترجیح می‌دهید با صفحه‌کلید کار کنید، PowerToys Command Palette هم می‌تواند جای Windows Search را بگیرد و راه‌اندازی سریع‌تر برای برنامه‌ها و فرمان‌ها در اختیارتان بگذارد.
این برنامه با پروانه MIT روی Windows، macOS و Linux اجرا می‌شود و می‌توان آن را با ماوس، قلم، ورودی لمسی، دسته بازی یا صفحه‌کلید به کار گرفت. نسخه‌های تازه‌تر، پیمایش با صفحه‌کلید و حالت قابل‌حمل را نیز افزوده‌اند. شاید برخی کاربران Linux در میزکارهای مبتنی بر Wayland به تنظیمات بیشتری نیاز داشته باشند، اما Kando برای برنامه‌ای که به‌ندرت در پیشنهادهای رایج دیده می‌شود، همین حالا هم مجموعه امکاناتی چشمگیر و پربار دارد.
آلت‌اسنپ
یکی از ابتدایی‌ترین کاستی‌های ویندوز را برطرف می‌کند
تغییر اندازه پنجره یک برنامه در Windows هنوز هم گاهی مستلزم آن است که نشانگر را با دقت روی لبه باریک پنجره ببرید و منتظر بمانید تا شکل مناسب نشانگر ظاهر شود. AltSnap شما را از این دردسر بی‌نیاز می‌کند.
در حالت پیش‌فرض، با نگه‌داشتن Alt و کشیدن دکمه چپ ماوس می‌توانید پنجره را از هر نقطه‌ای درون آن جابه‌جا کنید؛ نگه‌داشتن Alt و کشیدن دکمه راست نیز بدون آنکه مجبور باشید لبه پنجره را پیدا کنید، اندازه‌اش را تغییر می‌دهد. اگر از Linux استفاده می‌کنید، احتمالاً این ایده برایتان آشناست، زیرا گونه‌های مختلف آن سال‌هاست در محیط‌های میزکار و مدیرهای پنجره به کار می‌روند.
AltSnap این شیوه را به Windows می‌آورد و در کنار آن، چسباندن پنجره‌ها، فرمان‌های بیشتر برای مدیریت پنجره، چیدمان‌ها، تنظیم شفافیت، میان‌برهای صفحه‌کلید و بهینه‌سازی‌هایی برای چند نمایشگر را ارائه می‌دهد. این پروژه با پروانه GPL، ادامه‌ای فعال و نگهداری‌شده برای AltDrag است و همچنان به‌طور منظم به‌روزرسانی می‌شود.
ایوز
عمیق‌تر از همیشه در کتابخانه عکس‌هایتان کاوش می‌کند
بیشتر برنامه‌های گالری Android بر مرور، ویرایش و هم‌رسانی عکس‌ها تمرکز دارند، اما Aves توجه بسیار بیشتری به محتوای خود پرونده‌ها نشان می‌دهد. این برنامه یک گالری متن‌باز و کاوشگر فراداده است که می‌تواند میان آلبوم‌ها، برچسب‌ها، نقشه‌ها و تک‌تک رسانه‌ها جابه‌جا شود و قالب‌هایی بسیار فراتر از JPEG و MP4های معمولی را بشناسد. Aves از پرونده‌های SVG و TIFFهای چندصفحه‌ای پشتیبانی می‌کند، عکس‌های متحرک، تصاویر سراسرنما و ویدئوهای ۳۶۰ درجه را می‌شناسد و حتی می‌تواند با تصاویر GeoTIFF کار کند.
Aves به‌جای پنهان کردن بیشتر اطلاعات پشت صفحه‌ای ساده با عنوان «جزئیات»، فراداده‌های نهفته در مجموعه‌تان را نیز آشکار می‌کند. اگر گوشی شما پر از عکس‌هایی باشد که طی سال‌ها با دوربین گرفته‌اید، پرونده‌های بارگیری‌شده، نسخه‌های ویرایش‌شده، پرونده‌های کپی‌شده از دستگاه‌های دیگر و قالب‌هایی که گالری معمولی‌تان به‌سختی می‌شناسد، ارزش این قابلیت را بیشتر درک خواهید کرد.
این پروژه همچنان به‌طور فعال نگهداری می‌شود؛ نسخه ۱.۱۴.۹ آن در ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر شده و کد منبعش نیز تحت پروانه سه‌بندی BSD در دسترس است. اگر کتابخانه تصاویر گوشی‌تان را چیزی فراتر از ردیفی از عکس‌های دوربین می‌دانید، Aves ابزارها و امکانات بسیار بیشتری در اختیارتان می‌گذارد.
توریوم ریدر
شایسته جایگاهی در کنار کالیبر است
Calibre برای سامان‌دهی و تبدیل کتاب‌های الکترونیکی عالی است، اما همیشه نمی‌خواهم برنامه مدیریت کتابخانه‌ام هم‌زمان نقش کتاب‌خوان اصلی را نیز بر عهده بگیرد. Thorium Reader تمرکز بسیار بیشتری بر خود تجربه مطالعه دارد.
این برنامه در Windows، macOS و Linux از EPUB پشتیبانی می‌کند و امکاناتی چون فهرست‌های OPDS، نشانک‌ها، تنظیمات چیدمان و قابلیت‌های گسترده دسترس‌پذیری را در اختیار می‌گذارد. همچنین با صفحه‌خوان‌هایی مانند NVDA، JAWS و Narrator سازگار است؛ چراکه دسترس‌پذیری از همان آغاز یکی از محورهای اصلی توسعه آن بوده، نه قابلیتی که بعدها به برنامه افزوده شده باشد.
Thorium محصول آزمایشگاه اروپایی خواندن دیجیتال است و بر پایه زیست‌بوم متن‌باز Readium ساخته شده است. خود برنامه نیز با مجوز BSD ۳-Clause منتشر می‌شود. نسخه Thorium ۳.۵ در ۲۸ اوت ۲۰۲۶ عرضه شد و پشتیبانی از PDF را با قابلیت حاشیه‌نویسی، از جمله برجسته‌سازی، نشانک‌گذاری و افزودن یادداشت‌های پیوست، گسترش داد.
این برنامه رایگان و بدون تبلیغ هم هست. EDRLab می‌گوید Thorium هیچ داده شخصی‌ای گردآوری نمی‌کند؛ هرچند برنامه هنگام راه‌اندازی مقدار محدودی داده تله‌متریِ غیرشخصی می‌فرستد و کتاب‌های LCP دارای محافظت DRM نیز ممکن است با سرور صدور مجوز خود ارتباط برقرار کنند.
برای کتاب‌خوان الکترونیکی خوش‌ساختی که چنین جدی بر استانداردهای باز تمرکز دارد، حدود ۳,۰۰۰ ستاره در GitHub به‌طرز شگفت‌آوری کم به نظر می‌رسد.
وینو میل
اندیشه Windows Mail را زنده نگه داشت
تصمیم Microsoft برای جایگزین‌کردن Windows Mail و Calendar، برای کسانی که یک کارخواه سبکِ رایانامه روی میزکار می‌خواستند و تمایلی نداشتند به استفاده از مجموعه کامل Outlook سوق داده شوند، جای خالی آشکاری بر جا گذاشت. Wino Mail یکی از نزدیک‌ترین جایگزین‌هایی است که برای Windows Mail یافته‌ام.
این برنامه‌ای مبتنی بر WinUI است که با مجوز GPL و به‌طور ویژه برای Windows ساخته شده و انواع حساب‌ها را از راه زیرساخت‌های متفاوت مدیریت می‌کند. حساب‌های Outlook و Microsoft ۳۶۵ از طریق Microsoft Graph متصل می‌شوند، Gmail از API گوگل بهره می‌گیرد و دیگر ارائه‌دهندگان نیز می‌توانند از IMAP و SMTP مبتنی بر MailKit استفاده کنند.
این ساختار، Wino را به چیزی بسیار جدی‌تر از یک پوسته میزکاری برای رایانامه تحت وب تبدیل می‌کند. زیر این رابط، یک کارخواه بومی و تمام‌عیار رایانامه قرار دارد که مدیریت حساب‌ها، اعلان‌ها و تقویم را ارائه می‌دهد و ظاهرش نیز به‌خوبی با Windows هماهنگ است.
توسعه برنامه در سراسر ۲۰۲۶ فعال مانده است و نسخه ۲ بهبودهای چشمگیری در کارایی، تقویم‌ها، مدیریت حساب‌ها و رابط رایانامه به همراه آورده است. نسخه‌های آزمایشی تازه‌تر در GitHub نیز انتقال به Native AOT را آزموده‌اند.
بااین‌حال، برای صندوق رایانامه کاری که همگام‌سازی بی‌نقص و قابلیت‌های سازمانی در آن ضروری است، هنوز Wino انتخاب نخست من نخواهد بود. کاربران گاهی از مشکلات همگام‌سازی گزارش داده‌اند و نسخه‌های تازه‌تر نیز همچنان با شتاب در حال دگرگونی‌اند. با وجود این، برای رایانامه شخصی در Windows، امکانات برنامه بسیار فراتر از چیزی است که شمار نسبتاً اندک دنبال‌کنندگانش نشان می‌دهد.
دسک‌باکس
میزکارتان را از گورستان آیکون‌ها نجات دهید
DeskBox بی‌تردید جوان‌ترین پروژه این فهرست است و همین موضوع تا حد زیادی توضیح می‌دهد که چرا تقریباً کسی نامش را نشنیده است. نخستین نسخه آزمایشی عمومی آن تازه در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شد.
اگر از Stardock Fences استفاده کرده باشید، این ایده برایتان آشنا خواهد بود؛ برنامه‌ای که الهام‌بخش جایگزین‌های رایگان بسیاری برای سامان‌دهی میزکار Windows شده است. DeskBox به شما اجازه می‌دهد محفظه‌هایی قابل شخصی‌سازی برای فایل‌ها و پوشه‌ها روی میزکار Windows قرار دهید و سپس این ایده را با ابزارک‌هایی برای کارها، یادداشت‌ها، جست‌وجو، کنترل موسیقی و دیگر اطلاعاتی که می‌خواهید دم دست باشند، گسترش می‌دهد.
یک انتخاب هوشمندانه، اعتماد به این برنامه را بسیار آسان‌تر می‌کند: ابزارک‌های فایل DeskBox می‌توانند به پوشه‌های عادی اشاره کنند، بی‌آنکه فایل‌هایتان را به سامانه سامان‌دهی اختصاصی خود منتقل کنند. File Explorer همچنان همان داده‌ها را در همان جای همیشگی می‌بیند؛ بنابراین مرتب‌کردن میزکار به معنای سپردن اختیار فایل‌هایتان به برنامه نیست.
توسعه برنامه از زمان انتشار نخستین نسخه آزمایشی با شتاب پیش رفته است. نسخه ۱.۵.۰ در اوایل سپتامبر عرضه شد و قابلیت‌هایی چون تصویرهای لحظه‌ای خودکار از داده‌ها، پیمایش پوشه‌ها درون ابزارک‌ها، منوهای زمینه بومی و اختیاری Windows، سامان‌دهی بهتر میزکار و کاهش بیشتر مصرف حافظه را به همراه آورد.
DeskBox با مجوز GPL منتشر می‌شود، داده‌ها را در وهله نخست به‌صورت محلی نگه می‌دارد و جامعه آن در GitHub هنوز تنها چندصد عضو دارد. از عمر برنامه نیز فقط چند ماه می‌گذرد؛ پس باید انتظار برخی اشکال‌ها و رفتارهایی را داشت که ممکن است از نسخه‌ای به نسخه دیگر تغییر کنند. بااین‌همه، این دقیقاً همان پروژه گمنامی است که هنگام آغاز جست‌وجو امیدوار بودم اتفاقی پیدایش کنم.
گیت‌هاب هنوز زیرزمینی پنهان دارد
جست‌وجوی نرم‌افزارهای گمنام یعنی سرک‌کشیدن در انباره‌های رهاشده، آزمون‌های آخرهفته‌ای و برنامه‌هایی که در نماگرفت‌ها بهتر از هنگام استفاده واقعی به نظر می‌رسند. این شش برنامه از آن پالایش سخت‌گیرانه سربلند بیرون آمدند، چون مسئله‌های مشخصی را آن‌قدر خوب حل می‌کنند که واقعاً می‌خواهم به استفاده از آن‌ها ادامه دهم و روند توسعه‌شان را دنبال کنم.
منبع: این مطلب ترجمه و بومی‌سازی مقاله‌ای از MakeUseOf به قلم Oluwademilade Afolabi است. مشاهده مقاله اصلی