فلسفهٔ وجودی رایانه‌های تک‌بردی در حال رنگ‌باختن است

هنوز نخستین رزبری پای خود را به یاد دارم که در سال ۲۰۱۹، هنگام دانشجویی، خریدم: یک Raspberry Pi Zero که قرار بود با آن نخستین پروژهٔ کنسول بازی‌های قدیمی‌ام را بسازم. این رایانهٔ کوچک آن‌قدر ارزان بود که حتی با پول‌توجیبی دانشجویی هم فشار چندانی به کیف پولم وارد نکرد.

حالا به سال ۲۰۲۶ بیاییم؛ رایانه‌های تک‌بردی (SBC) چنان گران شده‌اند که حتی مدل‌های نزدیک به یک دهه قبل نیز از همیشه گران‌ترند. رزبری پایی که زمانی $۱۵ قیمت داشت، اکنون با بهای $۶۰ فروخته می‌شود؛ یعنی چهار برابر قیمت گذشته.

عامل اصلی این جهش قیمت، تورم نیست؛ بلکه رونق اخیر هوش مصنوعی است که عملاً فلسفهٔ وجودی رایانه‌های تک‌بردی را از میان می‌برد.

چه چیزی واقعاً قیمت‌ها را بالا می‌برد؟

افزایش قیمت DRAM و NAND همهٔ قطعات برد را گران کرده است

بازار سخت‌افزار به‌تازگی از رونق حافظه با محوریت هوش مصنوعی ضربهٔ سنگینی خورده است. قیمت حافظه بیش از چهار برابر شده و بهای رایانه‌ها را به سطحی بی‌سابقه رسانده است. در رایانه‌های مخصوص بازی، این کمبود حافظه بر قیمت GPU نیز اثر می‌گذارد؛ اما در یک سامانهٔ معمولی، افزایش قیمت RAM و SSD بهای رایانه را تقریباً دو برابر کرده است.

اثر دومینووار افزایش قیمت NAND و DRAM، قطعات کوچک‌تر مانند خازن‌ها، بردهای PCB، اجزای برق‌رسانی و موارد دیگر را نیز گران کرده است. در کنار رایانه‌های متعارف، کنسول‌ها و تلفن‌های همراه، رایانه‌های تک‌بردی سنگین‌ترین ضربه را خورده‌اند.

برای نمونه، Raspberry Pi ۵ 8GB پیش‌تر حدود $۸۰ قیمت داشت، اما پس از سال ۲۰۲۵ بهای آن به $۱۷۵ رسیده است. به همین ترتیب، Banana Pi BPI-M4 Zero که یک رایانهٔ تک‌بردی رده‌پایه است، زمانی حدود $۳۰ قیمت داشت، ولی اکنون با بهایی در حدود $۹۰–۱۱۵ فروخته می‌شود.

حاشیهٔ سود اندک، رایانه‌های تک‌بردی را آسیب‌پذیرتر می‌کند

طراحی‌های قدیمی و ثابت، راهی برای جبران گرانی حافظه باقی نمی‌گذارند

در مقایسه با دیگر سخت‌افزارها، جهش قیمت رایانه‌های تک‌بردی سرسام‌آور است و چند دلیل دارد. شاید دو برابر شدن قیمت چنین محصولات ارزانی عجیب به نظر برسد، اما سازندگان همین حالا نیز این بردهای ارزان را با حاشیهٔ سودی ناچیز عرضه می‌کنند و حتی یک دلار افزایش هزینه می‌تواند تمام سودشان را از بین ببرد.

افزون بر این، رقابت در بازار حافظه شدت گرفته و موجودی چندانی برای همه باقی نمانده است. سازندگان رایانه‌های تک‌بردی در مقایسه با شرکت‌های بزرگی مانند ASUS یا HP دسترسی محدودتری به زنجیرهٔ تأمین دارند و هنگام ثبت سفارش‌های کوچک‌تر نیز باید بهای بیشتری بپردازند.

به همین دلیل است که برخی سازندگان، رایانه‌های تک‌بردی خود را با قیمت‌هایی نامعقول می‌فروشند. برای نمونه، Banana Pi BPI-M4 Zero بیش از $۹۰ قیمت دارد، با اینکه رقیب Raspberry Pi Zero ۲ W است که قیمت رسمی آن در خرده‌فروشی $۱۵ است؛ هرچند شاید نتوانید این مدل را با همان قیمت رسمی پیدا کنید.

کسانی که دیگر توان خرید ندارند

سازندگان پروژه‌های دست‌ساز، کلاس‌های درس و کاربران صنعتی بیشترین فشار را احساس می‌کنند

با اینکه رایانه‌های تک‌بردی در میان همهٔ انواع رایانه سنگین‌ترین ضربه را خورده‌اند، در رسانه‌های عمومی سروصدای چندانی دربارهٔ آن به گوش نمی‌رسد، زیرا این وضعیت تنها بر گروه محدودی اثر می‌گذارد. می‌دانم که افزون بر علاقه‌مندان، افراد دیگری هم از این رایانه‌های کوچک استفاده می‌کنند، اما پیامدهای این بحران هنوز به جمعیت گسترده‌تری نرسیده است. بااین‌حال، برای کسانی که درگیر آن شده‌اند، ضربه بسیار سنگین است.

برای سازندگان پروژه‌ها، این افزایش قیمت هزینهٔ کلی کار را به‌شدت بالا می‌برد. رایانه‌های تک‌بردی در محیط‌های آموزشی نیز کاربرد دارند و این گرانی ممکن است در برخی دوره‌ها، آموزش عملی را از دسترس دانش‌آموزان و هنرجویان خارج کند.

از سوی دیگر، این بردها در مقیاس تجاری و صنعتی، از رباتیک و سامانه‌های فروشگاهی POS گرفته تا تجهیزات پزشکی، به کار می‌روند. افزایش قیمت، هزینه‌ها را بالا می‌برد و حتی اختلافی کوچک در بهای هر واحد نیز در مجموع تأثیری چشمگیر بر جای می‌گذارد.

چند رایانهٔ تک‌بردی هنوز در برابر گرانی ایستاده‌اند

موجودی‌های قدیمی و جایگزین‌های x86 برخی بردها را همچنان مقرون‌به‌صرفه نگه داشته‌اند

البته بازار رایانه‌های تک‌بردی کاملاً از میان نرفته است؛ فقط دیگر شباهتی به گذشته ندارد. سازندگان کوچک‌تر، از جمله Banana Pi، Radxa و Orange Pi، ضربه‌های سنگین‌تری متحمل شده‌اند.

بااین‌حال، Raspberry Pi همچنان با قدرت به کار خود ادامه می‌دهد؛ بخشی از این پایداری به موجودی انباری بازمی‌گردد که دست‌کم برای چند سال کافی خواهد بود و بخشی دیگر به این دلیل است که مدل‌های ارزان‌تر از حافظهٔ LPDDR2 بهره می‌برند که تهیه‌اش از نسل‌های جدیدتر آسان‌تر است. حتی در میان رایانه‌های تک‌بردی رده‌بالا نیز گزینه‌های جایگزینی وجود دارد؛ برای نمونه، مدل مجهز به Intel N100 و حافظهٔ 16GB با قیمتی نزدیک به $۲۰۰ عرضه می‌شود که $۱۰۵ ارزان‌تر از رقیبش، Raspberry Pi ۵ 16GB، است.

از دیگر گزینه‌های میان‌رده مبتنی بر معماری x86 که از رزبری‌پای‌های مبتنی بر ARM ارزان‌ترند، می‌توان به LattePanda IOTA و Youyeetoo X1 اشاره کرد. همچنین می‌توانید از بردهای ESP32 استفاده کنید که هنوز بسیار ارزان‌اند و برای پروژه‌های کوچک‌تر، مانند حسگرهای خانه هوشمند و موارد مشابه، کاربرد دارند.

بازار رایانه‌های تک‌برد از میان نمی‌رود؛ دگرگون می‌شود

بعید است وضعیت حافظه به این زودی‌ها بهتر شود و انتظار می‌رود همین شرایط در سال ۲۰۲۷ و حتی پس از آن نیز ادامه یابد. سفارش‌های تولیدکنندگان DRAM مانند Samsung، SK Hynix و Micron تا سال ۲۰۲۷ و در برخی موارد پس از آن نیز تکمیل شده است.

با ته‌کشیدن ذخایر تولیدکنندگان، اوضاع وخیم‌تر خواهد شد؛ از سوی دیگر، افزایش تورم و تعرفه‌های تازه‌ای که بر چین وضع شده‌اند، بر برخی رایانه‌های تک‌برد اثر خواهند گذاشت، زیرا چین قطب اصلی تولید آن‌هاست. بااین‌همه، فروش رایانه‌های تک‌برد همچنان پررونق است، چون مردم ناچار شده‌اند خود را با قیمت‌های تازه در سراسر بازار رایانه—not فقط رایانه‌های تک‌برد—سازگار کنند.

در واقع، Raspberry Pi با وجود افزایش قیمت‌ها در سال ۲۰۲۵ توانست ۷.۶ میلیون دستگاه بفروشد که نشان‌دهنده رشد سالانه ۹ درصدی است (به‌گزارش Raspberry Pi). بااین‌حال، انتظار دارم هم‌زمان با گران‌ترشدن پردازنده‌های مبتنی بر ARM، رایانه‌های تک‌برد x86 سهم بیشتری از بازار به دست آورند.

منبع: این مطلب ترجمه و بومی‌سازی مقاله‌ای از MakeUseOf به قلم Shaheer Khan است. مشاهده مقاله اصلی